Του Γιάννη Παπαμιχαήλ*
Τα αμέτρητα δεδομένα της λίστας Epstein έκαναν το δυτικό κόσμο να
παραμιλάει – λες και δεν το περίμενε. Ωστόσο, εδώ και πολλές δεκαετίες
αρκετοί φιλόσοφοι, πολιτικοί επιστήμονες και καλλιτέχνες είχαν
προειδοποιήσει: η δυτική μεταφυσική του ριζικού ατομισμού, του έρωτα για
τον εαυτό, του άκρατου ναρκισσισμού, αυτός ο απόλυτος εγωισμός που
καταλήγει γρήγορα σε έναν ηδονισμό ικανό να θυσιάσει και να ποδοπατήσει
τον άλλο και όλο τον κόσμο, αρνούμενος κάθε ηθική αναστολή, είναι το
μηδενιστικό αξιακό πλαίσιο που ιστορικά συνδέθηκε με την ανάπτυξη ενός
«γυμνού» καπιταλισμού. Με πρώτο ίσως τον Μαρκήσιο Ντε Σαντ, αυτή η
δυναμική της βύθισης των Φώτων (και του διαφωτισμού) στα σκοτάδια και
την «άβυσσο της ψυχής του ανθρώπου», όπως λέμε, δηλαδή η αναζήτηση της
ηδονής και της ικανοποίησης στην καταστροφή, υπήρξε ένα θέμα φιλοσοφικού
αναστοχασμού και πολιτικού προβληματισμού. Ο πολιτισμός, ιδιαίτερα
εκείνος που απορρέει ρομαντικά και «αναγενησιακά» από την αρχαιοελληνική
πλατωνική και αριστοτελική παράδοση, ήταν εκείνος που λειτούργησε
πρώτος σαν ηθικό φρένο, σαν καταστολή του εγωκεντρικού σαδικού πάθους
των ανθρώπινων «υπέρ φύσιν ζώων» και επέτρεψε να σκεφτούμε ανθρωπολογικά
τους όρους της συμβίωσης και της συνεργασίας στις ανθρώπινες
κοινότητες. Χρειάστηκε βέβαια γι’ αυτό μια ιεροποίηση των πλαισίων της
κανονικότητας. Μια παράδοση ηθική και ταυτόχρονα λογική, κοινή και
σεβαστή από όλους. Η ιδέα του Καλλικλή (Πλάτωνος, Γοργίας) ότι μπορούμε
να καταστρέψουμε εγωιστικά τα πάντα και τους πάντες, φύση και ανθρώπους,
για να διατηρήσουμε ή να αυξήσουμε την χαρά του ατομικού κέρδους (ή, με
σημερινούς όρους, για να παράγουμε περισσότερα εμπορεύματα, παρέχοντας
στα άτομα, παραγωγούς ή καταναλωτές, την ψευδαίσθηση της αυτοεκπλήρωσης
κλπ), ήταν στις παραδοσιακές κοινωνίες μια ιδέα κατάπτυστη ηθικά,
παράλογη, ανίερη και απαράδεκτη. Βέβαια, η προκλητική ιεροσυλία από τις
ελίτ ήταν πάντα πιθανή. Όμως, σε κάθε συγκροτημένη κοινωνία ήταν εξίσου
πιθανό ότι οι ιερόσυλοι,( με ηθικούς όρους μηδενιστές, με πολιτικούς εν
δυνάμει προδότες), δεν θα ξέρουν στο τέλος που να κρυφτούν (κάτι θα είχε
να πει περί αυτού ο Αλκιβιάδης…)
Στην ιστορία του δυτικού κόσμου απαιτήθηκε γι’ αυτό ένα σύστημα ιερών και οσίων που οργάνωσαν τις κανονικές κοινωνικές σχέσεις και απέτρεπαν τις υπερβολές, τις παρεκτροπές ή τις «ύβρεις». Το σύστημα αυτό διατηρεί την επιθυμία, τον ζήλο, ενδεχομένως το μίσος και τη ζήλια – αλλά παρεμποδίζει την νόμιμη μεταστροφή τους σε παρόρμηση θανάτου. Αυτός ο «συμβολικός τρίτος», όπως τον αποκαλεί ο R. Dufour στο δοκίμιό του για τη «σαδική εποχή», πάντα παρών στις σχέσεις του δυτικού ατόμου με τον κόσμο, αόρατος στην αισθητή πραγματικότητα, αλλά τα «πάντα πληρών» στη νοητή, είναι απαραίτητος στο φύσει κοινωνικό ανθρώπινο άτομο για να ζήσει σε ομάδες και να γίνει υποκείμενο. Παντογνώστης, παντοδύναμος, πανταχού παρών, ο υπέροχος θεϊκός τρίτος επιτρέπει άλλωστε στο άτομο να αποζητά και να βρίσκει τη θέση του σαν υπο-κείμενο, με την έννοια πλέον του «δούλου του Θεού». Επίσης όμως, στο δυτικό τουλάχιστον κόσμο, να εξεγερθεί, να επαναστατήσει, να αμφισβητήσει ορθολογικά αυτή τη δουλεία του. Να «σκοτώσει το Θεό»: τους πολυθεϊκούς συμβολικούς τρίτους με τις πολλές εξισορροπιστικές αντιθέσεις (τον Απόλλωνα απέναντι στο Διόνυσο, την Άρτεμη φύλακα των ορίων, τον κερδώο, αλλά και λόγιο Ερμή, την Αφροδίτη δίπλα παράλληλα στον Ήφαιστο και στον Άρη κλπ.). Τους μονοθεϊστικούς τρίτους επίσης- της θυσίας, της υπερβατικής αγάπης για τον πλησίον κλπ. Η νεωτερικότητα, με τον ορθολογισμό, την επιστήμη και την τεχνολογία έβαλε στη θέση του Θεού την Ιστορία – και μαζί, τα αφηγήματα της εξέλιξης και τις άθεες πλέον ερμηνείες της εμπειρίας των ανθρώπων στην επίγεια ζωή τους. Τόνισε πως οι δογματικές αλήθειες υπήρξαν πάντα όπλα στα χέρια των ισχυρών και όπιο παρηγοριάς για τις συνειδήσεις των ανίσχυρων. Προειδοποίησε παράλληλα για τους κινδύνους του μηδενισμού (με φιλόσοφους όπως ο Νίτσε ή ο Ντοστογιέφσκυ, ποιητές όπως ο Ελιοτ ή ο Μπωντλέρ κλπ). Ωστόσο, ελάχιστους αιώνες αργότερα, η μετανεωτερικότητα εκτοπίζει με την σειρά της την ιστορία από την κυρίαρχη κοσμοθεωρητική θέση της. Την αποδομεί, την σχετικοποιεί. Περιθωριοποιεί τις επικές και θρησκευτικές συνειδήσεις (τα πρότυπα του αγίου και του ήρωα καταλήγουν να θεωρούνται αναχρονιστικά). Αμφισβητεί κάθε εγκυρότητα στις επίσημες και αναγνωρισμένες ιστορικές αλήθειες. Υποσκάπτει τα θεμέλια της αντικειμενικότητάς της. Κατακερματίζει τις συλλογικές παραδοχές της, διαβρώνει τα ανθρωποκεντρικά ερείσματα της λαϊκής παράδοσης και της μνήμης. Ότι είχε απομείνει από τα ενδύματα της εξατομικευμένης «φυσικής» αγριότητας, αποβάλλεται ως ψευδές, άχρηστο και αντιδραστικό. Γύρω από τα τεχνοεπιστημονικά του επιτεύγματα, ο καπιταλισμός όχι μόνο διεθνοποιείται, αλλά και απογυμνώνεται, «απελευθερώνεται» από τα παραδοσιακά συμβατικά δεσμά της κοινής ηθικής και λογικής, δηλαδή από την θεολογικο-πολιτική διάσταση που επέτρεπε στις κοινωνίες να είναι όντως κοινωνίες και στα ανθρώπινα άτομα να είναι όντως «άνθρωποι», κοινωνικά πρόσωπα, άρα «ούτε θεοί, ούτε θηρία», όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης.
Σε αυτό το αφήγημα της προόδου, οι λαοί καθίστανται πλήθος νομάδων (Νέγκρι) και το πλήθος άθροισμα από ετερόκλητες και διαφορετικές μονάδες, ενδεχομένως «άχρηστα ανθρώπινα πλεονάσματα» που όμως, έχουν την τάση να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα επί του πλανήτη. Οι ελίτ υιοθετούν τότε μια βολική για τον εαυτό τους αντίληψη του ευγονισμού, καθώς και τις αντίστοιχες μαλθουσιανές ιδεολογίες: θα ήταν ίσως «καλό» οι ανεπιθύμητοι, περιττοί κάτοικοι του πλανήτη να περιοριστούν ποσοτικά, (λόγου χάρη με επιδημίες, με υποχρεωτικούς εμβολιασμούς, με την άρση κάθε κοινωνικής πρόνοιας και υγειονομικής περίθαλψης, καθώς και κάθε επιδόματος που τους επιτρέπει ακόμα κούτσα στραβά να επιβιώνουν). Θα ήταν «καλό» να αντικατασταθούν στις παραγωγικές δραστηριότητες από ρομπότ καθοδηγούμενα από την τεχνητή νοημοσύνη. Άλλωστε, το ανθρώπινο είδος ως έχει σήμερα, οφείλει για τις ηγεμονικές ομάδες, τις λεγόμενες ελίτ α) να επιτηρείται διαρκώς, β) να ελέγχεται για λόγους πολιτικής, εσωτερικής ασφάλειας, γ) να εντάσσεται στα ρευστά δεδομένα του παρόντος και να ταξινομείται ανάλογα, μέσα από ένα εκτεταμένο δίκτυο πληροφοριών. Ασφάλεια, πληροφορίες, επιτήρηση: το τρίπτυχο που συνδυάζει άμεσα την εξουσία (έμπρακτη και συμβολική) με τις business ενός πολιτισμικά γυμνού και ηθικά χειραφετημένου διεθνούς καπιταλισμού- συνεπώς και των εξ ορισμού καινοτόμων ελίτ, πάντα έτοιμων (όπως και ο ίδιος ο Epstein), να χρηματοδοτήσουν τις έρευνες για την πρόοδο της γενετικής μηχανικής, των τεχνοεπιστημών και της τεχνητής νοημοσύνης. Πάντα πρόθυμων να ενισχύσουν την κλωνοποίηση των ανθρώπων που «αξίζουν την επένδυση». Να κατασκευάσουν ένα «τεχνολογικά επαυξημένο» μετάνθρωπο, ποιοτικά διαφοροποιημένο από το σημερινό ανθρωπάκι. Δηλαδή χωρίς φύλο, χωρίς πατρίδα, χωρίς φυλή, χωρίς οικογένεια, χωρίς θρησκείες, χωρίς συνείδηση κοινωνικής τάξης, χωρίς ιδέες περί της εκμετάλλευσής του ή της αλλοτρίωσής του, χωρίς ένθερμα αισθήματα του συνανήκειν σε έθνη ή σε λαούς... Ένας τεχνοφεουδαρχικός καπιταλισμός διαχείρισης ροών και δεδομένων, όπου η πολιτική και οικονομική εξουσία έχουν ήδη ξανασυναντηθεί και άρχουν πλέον επί ενός κόσμου άγριου, χαοτικού και ανταγωνιστικού, επιβάλλοντας κανόνες και νόμους που αφορούν στη ζωή του παγκόσμιου πλήθους. Του πλήθους που θα ζει όσο θα του επιτρέπεται να ζει, καταναλώνοντας σκουλήκια και έντομα για λόγους «οικολογικούς» και χάπια για λόγους ψυχολογικούς. Οι ίδιοι κανόνες και νόμοι δεν ισχύουν βέβαια για τη ζωή των ελίτ, που βρίσκεται στις «μεταδημοκρατίες», υπεράνω όλων των κανόνων. Πρόκειται συνεπώς για μια ολιγαρχία που ξαναβρήκε το κομμένο νήμα της παλαιάς, εκ γενετής προνομιούχου αριστοκρατίας των Παλαιών Καθεστώτων. Στο πλαίσιο της πολιτικής αντεπανάστασης που άρχισε στα τέλη του εικοστού και μοιάζει να ολοκληρώνει τον κύκλο της, το δένει σφιχτά με το παρόν και το μέλλον των σημερινών καθεστώτων του ήπιου ακόμα ολοκληρωτισμού.
Σε αυτήν την επιστροφή της «συλλογικής δύσης» στο απόλυτο σκοτάδι μέσω των δήθεν προοδευτικών ιδεολογημάτων, υπάρχει εντούτοις πάντα κάποιος «αόρατος τρίτος». Εκδηλώνεται υπό την μορφή του «αόρατου χεριού της διεθνούς αγοράς» στο οποίο πιστεύει με μεταφυσική προσήλωση κάθε καλός φιλελεύθερος. Όμως, αυτός ο μηχανικός, αγοραίος και εργαλειακός θεός, είναι επί της ουσίας «έκπτωτος». Αυτή τη φορά είναι κάτι σαν «δαίμονας», σαν «σατανάς»: μια μεταφυσική κομμένη και ραμμένη στα ιδεολογικά, ηθικά, εθιμικά και αισθητικά μέτρα των ασύδοτων κοινωνικά, πολιτισμικά απαίδευτων και πολιτικά ανεξέλεγκτων δυτικών «ελίτ» που περιφρονούν τους λαούς, τα έθνη, τις δημοκρατίες, τις πολιτικές και πολιτισμικές παραδόσεις και θεωρούν προφανώς ταξικά τον εαυτό τους Über Alles: κατ’ εικόνα και ομοίωση όχι μόνο του ναζιστικού γερμανικού καθεστώτος, αλλά και όλων των παρακμιακών ρωμαϊκών προτύπων του Νέρωνα, του Καλιγούλα, του Ηλιογάβαλου, καθώς και των δεσποτικών ηγεμόνων της ανατολής, που διαθέτουν την εξουσία να κάνουν επιδεικτικά ως επί γης θεοί, οτιδήποτε οι υποτελείς τους δεν θα τολμούσαν ποτέ ούτε καν να φανταστούν.
Προφανώς, όλοι οι αξιότιμοι συμμετέχοντες στα πάρτυ και στις ανεπίσημες συναντήσεις του πράκτορα Epstein με σημαίνοντα πρόσωπα της επιχειρηματικής πολιτικής, καλλιτεχνικής και επιστημονικής κοινότητας όλου σχεδόν του δυτικού κόσμου, δεν ήταν ούτε παιδόφιλοι, ούτε ανθρωποφάγοι. Βέβαια, στον πιο στενό κύκλο των μυημένων στις γελοίες ελιτιστικές τελετές με ή χωρίς τα αντίστοιχα ιδεολογήματα, υπήρχαν προφανώς πολλοί τέτοιοι «βιτσιόζοι». Όμως η πλειοψηφία των διακεκριμένων φίλων του Epstein έβλεπε μάλλον στον κύριο αυτόν ένα μαστροπό υψηλού επιπέδου, που παρά τις βιντεοκάμερες, τους εξασφάλιζε με εχεμύθεια ένα ευχάριστο διάλειμμα με όμορφες, πολύ νέες γυναίκες. Why not ? Λίγη διασκέδαση δεν βλάπτει… Όλοι όμως, ως «σκεπτικιστές» ή ως «ριζικά άθεοι», εντάσσονται κοσμοθεωρητικά και πολιτισμικά στις μεταφυσικές προεκτάσεις του εκσυγχρονισμένου Βατικανού ή ακόμα περισσότερο, των εκκοσμικευμένων συνομαδώσεων προτεσταντικής προέλευσης (ιεραποστόλων, «σωτήρων του κόσμου» κλπ.) που ως γνωστόν άνθισαν και ανθούν στον αμερικανικό «νέο κόσμο» των «ατομικών ελευθεριών» και της ισότητας «των ευκαιριών αυτοπραγμάτωσης του καθενός»…..
Για κάποιες ωστόσο από τις πολιτισμικά, ηθικά και διανοητικά υπανάπτυκτες «ελίτ» του σημερινού δυτικού κόσμου, οι διάφορες καταχθόνιες φιγούρες και σύμβολα «Βαάλ» αποτελούν έναν τρόπο να διακρίνονται μεταφυσικά και να επιδεικνύονται ως ριζοσπαστικά χειραφετημένες, δηλαδή ως υπεράνω ταμπού και «λαϊκών προκαταλήψεων». Να βαυκαλίζονται με την ιδέα ότι κινούνται μεταξύ υπερανθρώπου και μετανθρώπου. Στο σαδικό πρότυπο του σκοτεινού υπάνθρωπου μασκοφόρου, χωρίς πρόσωπο, που άγγιξε ο Κιούμπρικ και ακόμα πιο πολύ ο Παζολίνι. Αυτή η τελετουργική αντιστροφή του φωτός, η ηδονή στην καρναβαλική καταστροφή, το θεατράκι του ανθρώπου που «γίνεται θεός» δημιουργώντας σήμερα με τις τεχνοεπιστήμες, τις ανθρωπολογικές και υλικές συνθήκες της καταστροφής του είδους του, ωθούν όλους τους συμμετέχοντες στο πάρτυ να αισθάνονται ότι ως «ελίτ του δυτικού κόσμου», υπερβαίνουν τους φραγμούς και τα όρια του παρελθόντος. Όλο αυτό το πλαίσιο καλεί τους παραπάνω γελοίους που θεωρούν ότι είναι ελίτ, αν όχι να συμμετέχουν άμεσα, τουλάχιστον να ανέχονται στη διπλανή τους πόρτα τις τελετουργίες της κοπρολαγνείας (βλ. Ντουμπάι), της παιδεραστίας, της τελετουργικής θυσίας παιδιών, ίσως και της ανθρωποφαγίας. Why not? Ο «δαιμόνιος τρίτος» της ελεύθερης και χειραφετημένης αγοράς, είναι άλλωστε ακριβώς εκείνος που ωθεί όλα τα κοινωνικά υποκείμενα στην άμεση χειραφέτηση και στην καταναλωτική τους αυτοεκπλήρωση, χωρίς ενδοιασμούς, χωρίς ηθικούς φραγμούς, χωρίς καν να κεντρίζει μέσω απαγορεύσεων, την ανία ή την μισοσβησμένη επιθυμία τους.
Κάποιοι από τους χειραφετημένους πρώην δούλους του Θεού ντύνονται τότε για το ελιτίστικο καρναβάλι «υπηρέτες του διαβόλου». Δηλώνουν, πάνω -κάτω όπως οι τέσσερις επαρχιώτες φασίστες στο salo του Παζολίνι, ότι είναι ελευθεριακοί, σχεδόν «αναρχικοί» («ούτε θεός, ούτε αφέντης»). Μόνο που, όπως λένε οι παραπάνω φασίστες, «χρειάζονται κράτος» για να κάνουν πράξη τις επιθυμίες τους. Απέναντι στην πολιτική θρησκεία των ατομικών, νομικών δικαιωμάτων με την οποία τρέφονται οι προοδευτικές συνειδήσεις του παγκόσμιου πλήθους των υπηκόων (των ειρηνόφιλων, ιδεολογικά ελιτοποιημένων πληβείων και των κατά φαντασία δικαιωματούχων), οι σαδικές ελίτ της παρέας Epstein, όπως εκείνες που αναδεικνύει ο Παζολίνι, δείχνουν έμπρακτα που ακριβώς γράφουν αυτά τα νομικά δικαιώματα των «ούτε καν δούλων» του παρόντος και του μέλλοντος. Δεν κρύβουν τίποτα: εκατομμύρια σελίδες στυγνής καταπάτησης των ατομικών δικαιωμάτων των θυμάτων τους (νεαρών γυναικών, νηπίων και παιδιών), έτσι για πλάκα! Παιδοφιλίες, βιασμοί, κοπρολαγνείες, ανθρωποθυσίες, κανιβαλισμοί. Γιατί λοιπόν μόλις τώρα, επί καλπάζοντος τραμπισμού, τέτοια θάλασσα αποκαλύψεων γύρω από παρόμοια σκάνδαλα, στις ΗΠΑ ή αλλού; Διότι οι τεχνοφεουδαρχικώς ηγεμονεύουσες υπερεθνικές ελίτ, ακριβώς τώρα, μετά τις καραντίνες, τους εμβολιασμούς, τις απαγωγές Προέδρων, τους εξαναγκασμούς πληθυσμών να εγκαταλείψουν τα εδάφη που θεωρούν πατρίδα τους κλπ., κρίνουν σκόπιμο να υπενθυμίσουν στις μικρότερες τοπικές ελίτ, αλλά και στο ανώνυμο δυτικό πλήθος υπηκόων, πως και από ποιους παίζεται το παιχνίδι. Να τονίσουν το δικαίωμα τους να «πράσσουν άλογα», έτσι, για να μάθουν οι δικαιωματούχοι πληβείοι και υποτελείς, την πραγματική κοινωνική και πολιτική θέση τους στο τέταρτο αυτοκρατορικό, δυτικό Ράιχ που εξ ορισμού, είτε πλασάροντας κουλτούρες woke, είτε δείχνοντας με τραμπικούς μεταφιλελεύθερους όρους, μια στρατιωτική «τοξική αρρενωπότητα», επεκτείνει διαρκώς τον «ζωτικό χώρο» του.
Για το αλλοτριωμένο πλήθος των εγγράμματων και πληροφορημένων δυτικών πληβείων, δυστυχώς το καρναβαλικό πάρτυ των ελίτ δεν τελείωσε. Αντίθετα, μόλις άρχισε. Αλλά ακριβώς, η ισχύς της αλλοτρίωσης τους βρίσκεται στο ότι είναι ασυνείδητη, ίσως και επιθυμητή. Η συναίνεση είναι εσωτερικευμένη. Η μοιρολατρική υποταγή των δικαιωματούχων, δηλαδή της μάζας των απάτριδων και των «χειραφετημένων από τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα του παρελθόντος», είναι ήδη άρρητα αποδεκτή. Δύσκολα οι μάζες αυτές θα προσέξουν ότι ο βασιλιάς καρνάβαλος είναι γυμνός. Ακόμα πιο δύσκολα θα τον κάψουν, για το τέλος του καρναβαλιού. ….
*Ο Γιάννης Παπαμιχαήλ είναι τ. Καθηγητής Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου
